ਸਾਹਿਤ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਦਾ ਸਬ-ਡੋਮੇਨ
|
|
|
|
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚ ਆਏ ਤੂਫਾਨ ਨੇ, ਸਾਡੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਚ-ਪੱਧਰੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ, ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿਅੰਤ ਵਧੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਵਰਤੀ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਡੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਸੰਸਥਾਗਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ, ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਕ, ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੋਵੇ। ਦੋ, ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ) ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਇਹ ਭੰਬਲ-ਭੂਸੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹਾਸਰਸ ਭਰਪੂਰ ਵਾਕਿਆ ਇਥੇ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਸਿਆਣਾ ਦੂਜੇ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ। ਸੋ, ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਕਿਉਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਹੀ ਕਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਆਉ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਇੰਜ, ਮੋਦਿਆਨੋ (1968,1073) ਦੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚਲੀ ਖੋਜ, ਸਕੁਤਨਾਬ-ਕਾਂਗਸ ਦੀ ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚਲੀ ਖੋਜ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਐਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਗੁੰਦਸ਼ਿਸਕੀ (1975) ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਨੁਪਾਤ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।’(ਟਕਰ, 1977; 39)। ‘ਰਿਜ਼ਾਲ ਸੂਬੇ ਵਿਚ 1960-63 ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਅਣੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਗਰੇਡ 1 ਜਾਂ ਗਰੇਡ 2 ਦੇ ਸਿਤੰਬਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’ (ਡੇਵਿਸ 1967, ਰਿਜ਼ਾਲ ਫਿਲੀਪੀਨ ਦਾ ਇਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ)। ਇਹ ਕਥਨ ਇਕ ਸਵੀਡੀ ਤਜਰਬੇ ਬਾਰੇ ਹੈ। ‘ਕਈ ਸਾਲ ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਲਗਭਗ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਫਿਨੀਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਉਨੀ ਹੀ ਉਹ ਬਿਹਤਰ ਸਵੀਡੀ ਸਿੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਕੋ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਿਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੋ ਬੱਚੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਤੇ ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਿਨਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਮ ਪੱਧਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਸਵੀਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਵੀਡੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਧਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਬੱਚੇ 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਏ ਜਾਂ ਜੋ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵੀਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨੀਹ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।’ (ਪਾਲਸਟਨ 1977; 92-3) ਇਹ ਉਕਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ‘ਨਿਰਿਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਫਿਨੀਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਗਣਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇਡ਼ਲਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਵੀਡੀ ਨਾਲੋਂ ਫਿਨੀਸ਼ੀ ਗਣਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗਣਿਤ ਸਵੀਡੀ ਵਿਚ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਇਸ ਦਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਣਿਤ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸੰਕਲਪੀ ਪਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਮੂਰਤੀਕਰਨ ਪੱਧਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਨ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਭੋਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਕਲਪਾਵੀ ਸੋਚ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀ ਬੱਚੇ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਧਰੇ ਬਿਹਤਰ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਮਾਡ਼ੀ ਸੀ’ (ਸਕੁਤਨਾਥ-ਕਾਂਗਸ ਅਤੇ ਤੂਨੋਮਾ, 1976, ਪਾਲਸਟਨ, 1977; 94 ਵਿਚ ਉਧਰਤ)। ਵਿਯਨਸਤਰਾ (1968) ਦੇ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਡੱਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਡ਼ਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਰਿਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਡੱਚ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ (ਫਰਿਸ਼ੀਅਨ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ)। ਫਿਲੀਪੀਨ ਵਿਚਲੇ ਚਰਚਿਤ ਇਲੋਈਲੋ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤਾਜੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨਾਂ, ਅੰਕਗਣਿਤ, ਸਾਖਰਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਦਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤੱਥਮੂਲਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਸੋਚਨੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਧਿਅਮ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਥਕੀ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਅਤੇ ਸਮਝ ਲਈ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਸਵੈਚਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਸਮਾਜੀ ਤੌਰ’ ਤੇ, ਜਿਸ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਸਿੱਖਿਆਵੀ ਤੌਰ’ ਤੇ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਅਣਜਾਣੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। (ਯੂਨੈਸਕੋ, 1953; 11)। "ਤਾਜਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ।" (ਯੂਨੈਸਕੋ, 1968; 692)। "ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।" (ਯੂਨੈਸਕੋ, 1968; 691)। ਇਹ ਉਕਤੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੂਝਿਆ ਜਾਵੇ। "ਮੁਢਲੀਆਂ ਸਾਖਰਤਾ ਹੁਨਰਾਂ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਲਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।"(ਫਰਗੂਸਨ, 1977; 52)। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਕਤੀ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਲੱਭਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। "ਬੱਚਾ ਕੌਡ-ਛਾਲ ਉਦੋਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਚਿੰਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਚਿੰਨਕ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਗੋਨਜ਼ਾਲਿਜ਼, 1973)। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੋਡ-ਛਾਲ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦੋਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਂਦੀ।" (ਗੋਨਜ਼ਾਲਿਜ਼, 1977; 56-7)। ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹੀ, ਅਧਿਐਨ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਟਕਸਾਲੀ ਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤ-ਬੋਲੀ ਨਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਿੱਖਿਆਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੋਡ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਦਾ ਸਿਲਵਾ,1976 ;10-1)। ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਪਰਾ-ਪਾਠਕਰਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਜਾਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਪਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਉਹਨਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ (ਵੇਖੋ, ਪਾਲਸਟਨ, 1977 ;120 ਬੋਕੰਬਾ ਅਤੇ ਤਲੂ, 1977; 45 ਸਪੋਲਸਕੀ, 1977; 20)। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਹੋਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਰਬਸੰਮਤ ਰਾਇ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਲਈ ਅਟੱਲ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ – ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਧੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖਿਆਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਮਾਡ਼ੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਖੋਜ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਇਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਮਲ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕੇ?’ ਫਰਗੂਸਨ (1968; 30-2) ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ – ਲਿਪੀਕਰਨ, ਟਕਸਾਲੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹਿਸ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕਸਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਫਾਸੋਲਡ (1968 ;30-2) ਦੀ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਪਡ਼ਾਅ – ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ – ਦੇ ਪਰਸੰਗ ਤੋਂ ਪਰਖਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ "ਜੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਲਈਏ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਚੇਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਹਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਸਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।" ਸੋ, ਹਰ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਹਰ ਉਚੇਰੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਲ ਉਚੇਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੌਜੂ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ‘ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਸਮਰੱਥਾ’ ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੀਰਘ-ਅਨਪਡ਼੍ਹਤਾ-ਰੋਗ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਬੇਈਮਾਨ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੀ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਵੇਂ ਕਦੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਚੇਰੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਘਡ਼ਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇ? ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਣ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਘਡ਼ਨ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦਸ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪਡ਼੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਲੱਭੇ ਜਾਂ ਘਡ਼ੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਖੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅਥਾਹ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨੇ ਨਵੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿੰਨੇ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾਗਤ-ਅਨਪਡ਼੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਆਓ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਘਾਟ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦੋਸਤ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਇਲੈਕਟਰਾਨ’ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨੇਗਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਤਰ ਦੇ ਊਡ਼ੇ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ‘ਇਲੈਕਟਰੀਸਿਟੀ’ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ‘ਬਿਜਲਾਣੂ’ ਜਾਂ ‘ਬਿਜਲਕਣ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਹਾਂ, ਇਹ ਜਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਲੈਕਟਰਾਨ’ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੰਨਾ ਵਿਚ ਜੋ ਨਵਾਬਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟੀ ਵਜਦੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਬਿਜਲਾਣੂ’ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਸੌਖੇ ਹੀ ਵੱਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਵਰਤ ਲਵੇ ਜਾਂ ਜਾਰਜ ਬੁਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੁਕਮ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ)। ਸੋ, ਮੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦੋਸਤੋ, ਆਓ ਉੱਤਮ ਨੀਤੀ ਹੀ ਧਾਰਣ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਕੁ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋਈਏ ਕਿ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾਗਤ-ਅਨਪਡ਼੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕੀਏ ਅਤੇ ਇਹ ਵੈਣ ਨਾ ਪਾਈਏ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਪਡ਼੍ਹੀ ਵੱਡੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਧਰ ਬਾਰੇ ਵਾਹਵਾ ਜਾਣੂੰ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਮਨ ਨੁਕਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਲੈਣ।
1. ਜਿਸ
ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਤੇ ਜਾਦੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗੰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਾਤੀਨੀ
2. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
ਵਿਚਲੀ ਬਹੁਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਹੈ।
ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਬਨਸਪਤ ਵਿਗਿਆਨ
3. ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਉਧਾਰ ਲਏ ਹਨ। ਜੇ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ
ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਵਾਲ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਪਡ਼ਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਦੇਸਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਜੋ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਜ਼ਰਾਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੇ ਉਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਲਕਵਾ ਮਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਲੋਬਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਯੂਰਪੀ ਗਲੋਬਲੀ ਲਾਤੀਨੀ, ਰੋਮਨ, ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜਕਡ਼ ਟੁੱਟੀ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ।
|